Lãnh đạo Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết việc thí điểm là bước thử nghiệm kỹ thuật, định hình lại phương thức sản xuất của doanh nghiệp. Ông nói quá trình chuyển từ kiểm kê sang phân bổ hạn ngạch đòi hỏi doanh nghiệp hiểu rõ bản chất dữ liệu phát thải và nhanh chóng nâng cao năng lực quản trị.
Danh sách 110 cơ sở được chọn thí điểm giao hạn ngạch giảm phát thải dựa trên ba tiêu chí. Thứ nhất, các cơ sở thuộc nhóm bắt buộc kiểm kê khí nhà kính theo quy định hiện hành. Thứ hai, cơ sở đã vận hành thương mại trước năm 2022 nhằm đảm bảo có đủ chuỗi dữ liệu phát thải liên tục trong ba năm. Thứ ba, nhà máy thuộc các công đoạn sản xuất có cường độ phát thải lớn nhất.
Cụ thể, ngành nhiệt điện áp dụng với các nhà máy than, dầu và khí; sản xuất thép thô, cơ sở sản xuất clanhke thuộc ngành xi măng. Các công đoạn hạ nguồn như cán thép hoặc nghiền xi măng độc lập không thuộc diện thí điểm.
Sản xuất thép tại Nhà máy Thép Hòa Phát Dung Quất, Quảng Ngãi.
Theo cơ quan quản lý, ba lĩnh vực này chiếm hơn 40% tổng lượng phát thải trực tiếp của Việt Nam. Riêng công đoạn sản xuất thép thô chiếm trên 85% phát thải ngành thép, trong khi sản xuất clanhke hơn 90% phát thải ngành xi măng.
Phương pháp kiểm kê khí nhà kính là một trong những thay đổi ở lần thí điểm này. Trước đây, doanh nghiệp thực hiện kiểm kê tổng thể ở cấp cơ sở, trong giai đoạn thí điểm, việc tính toán tập trung vào từng công đoạn, loại sản phẩm.
Trong giai đoạn thí điểm, hạn ngạch phát thải được phân bổ miễn phí cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc xác định hạn ngạch dựa vào dữ liệu quá khứ, sản lượng trung bình giai đoạn 2022-2024, mức phát thải trên đơn vị sản phẩm, mục tiêu tăng trưởng và tiềm năng giảm phát thải của từng cơ sở.
Cơ quan quản lý khuyến nghị doanh nghiệp cần sớm chuẩn hóa dữ liệu sản xuất và phát thải trong ba năm gần nhất, đồng thời xây dựng hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định. Việc xác định “dấu chân carbon” của sản phẩm trở thành yêu cầu trọng tâm, tập trung vào các nguồn phát thải trực tiếp trong các công đoạn then chốt.
Danh mục cơ sở kiểm kê dự kiến được cập nhật định kỳ hai năm một lần, làm cơ sở mở rộng cho các giai đoạn tiếp theo sau 2027. Giới chuyên gia cho rằng việc kéo dài và điều chỉnh linh hoạt giai đoạn thí điểm là cần thiết để giảm rủi ro và hoàn thiện cơ chế vận hành.
Việc hình thành thị trường carbon trong nước được kỳ vọng sẽ trở thành công cụ quan trọng thúc đẩy chuyển đổi xanh, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng không và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong dài hạn.
Hạn ngạch phát thải khí nhà kính là cơ chế quản lý trong đó cơ quan nhà nước đặt ra “trần phát thải” cho từng doanh nghiệp hoặc cơ sở sản xuất trong giai đoạn nhất định. Mỗi đơn vị được phân bổ một lượng phát thải tối đa và phải đảm bảo không vượt quá mức này. Nếu phát thải thấp hơn hạn ngạch, doanh nghiệp có thể tích lũy hoặc trao đổi phần dư. Ngược lại, nếu vượt quá, họ phải mua bổ sung hoặc thực hiện các biện pháp giảm phát thải.
Cơ chế này được xem là nền tảng của thị trường carbon, giúp kiểm soát tổng lượng phát thải ở quy mô quốc gia, đồng thời tạo động lực kinh tế để doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch và tối ưu hóa sản xuất theo hướng phát thải thấp.
